Yaşam döngüsü aşaması
Kararın kadının yaşamında ne zaman gündeme geldiği: gebelik ve doğum, doğum sonrası toparlanma, çocuklara ve yaşlı akrabalara bakım, kariyere ara verme, işe dönüş, menopoz, ileri yaş ve yurt dışına göç.

Sitenin nasıl kullanıldığını anlamak için analiz çerezleri kullanıyoruz. Kabul etmediğiniz sürece kapalı kalırlar. Çerez Bildirimi
Kurallar kadınların yaşamını nasıl hesaba katıyor ve kadınlar gerçekte ne alıyor
Araştırmacılar için Sözlük
Bir kural kadına izin, emeklilik, doktor randevusu veya kredi sağlar. Endeks bunu bir referans değerle ve kadının fiilen aldığıyla karşılaştırır.
Womafreesm'in geliştirmekte olduğu Women's Life-Cycle Economy Index (WLCE Index), kuralların içeriğini ve kadınların yaşamı boyunca uygulanma sonuçlarını değerlendirecek. Araştırmacılar her karar için kuralı dış bir referans değerle, ardından kuralın sağladığını kadınların deneyimiyle karşılaştıracak. Mekanizmanın bulunmaması ve veri eksiklikleri ayrıca not edilir.
Tek bir karara ilişkin bu iki karşılaştırma, Endeksin birimi olan eşleştirilmiş ölçümü oluşturur. Gözetilmemiş Nokta (Unconsidered Point), kadının yaşam döngüsünde, sistemin kuralı tasarlarken onu görmediği noktadır. Üç durumda ortaya çıkar ve bunlar aynı anda görülebilir: kural referans değerin gerisinde kalır, kural vardır ama kadın sağladığını almamıştır ya da hiç kural yoktur. Endeks bunu iki uzaklık olarak gösterir: referans değerden kurala uzanan Gözetim Açığı (Consideration Deficit) ve kuraldan kadının aldığına uzanan Sessiz Ret (Silent Denial).

Bir ülkede ücretli doğum iznini ele alalım. Yasa çiftin bir tarafıdır ve buradaki referans değer, ILO'nun 183 sayılı Sözleşmesi uyarınca en az 14 haftadır. O ülkede doğum yapan kadınların fiilen aldıkları ise diğer taraftır. Ülkede böyle bir kural yoksa bu yokluk, kaynaklarla ve aynı hakkı güvence altına almanın başka yollarıyla karşılaştırılarak kontrol edilir ve değer, pilottan önce yayımlanacak bir kodlama kuralına göre kaydedilir.
Kurumsal taraf, kuralın neyi, kim tarafından, ne kadar süreyle, hangi koşullarda ve hangi belgede sağladığını kaynağı ve tarihiyle birlikte kaydeder. Kuralın bulunmaması da aynı ayrıntıyla kaydedilir: neyin arandığı, hangi kaynaklarda ve hangi tarih itibarıyla arandığı; böylece sıfır, kontrol edilebilir bir olgu olur.
Deneyim tarafı, kararın içinden geçen kadına ne olduğunu kaydeder: hakkını bilip bilmediğini, kullanabilip kullanamadığını ve bunun ona neye mal olduğunu. Kuralın bulunmadığı yerde bu taraf, kural olmadan kadına ne olduğunu ve bu boşluğu neyle kapattığını kaydeder.
Anket tek başına kadınların ne bildirdiğini gösterir. Yasa tek başına metinde ne yazdığını gösterir. Kurumsal gözetim, iki tarafın karşılaştırılmasıdır ve Endeksin ölçtüğü de budur. Karşılaştırma, kuralın referans değerle uyuştuğunu ve uygulandığını da gösterebilir. Referans değerin gerisinde kalma ile uygulamadaki boşluk aynı kararda görülebilir ve ikisi ayrı ayrı kaydedilir.
Her eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement) üç koordinatla tanımlanır.
Kararın kadının yaşamında ne zaman gündeme geldiği: gebelik ve doğum, doğum sonrası toparlanma, çocuklara ve yaşlı akrabalara bakım, kariyere ara verme, işe dönüş, menopoz, ileri yaş ve yurt dışına göç.

Kuralın işlediği alan: işgücü piyasası, sağlık hizmetleri, sosyal koruma ve emeklilik, hukuk, finans ve sigorta, yapay zekâ ve dijital sistemler, piyasa. Bu koordinat, düzeltme için kime başvurulacağını söyler.

Sistemin burada kadın için yaptığı eylem: erişim sağlar, kaynak ayırır, tazmin eder, korur veya tanır. Bir yardım onaylanabilir (erişim) ama buna bağlı ödeme sıfır olabilir (tazmin).

| Kuralın sağladığı | Uygulamada alınan | Karşılaştırmanın gösterdiği |
|---|---|---|
| 14 hafta | 14 hafta | Bu ölçüte göre kural referans değerle uyuşuyor ve uygulanıyor |
| 14 hafta | 8 hafta | Kuralın uygulanmasında boşluk oluşuyor |
| 8 hafta | 8 hafta | Kural uygulanıyor, ancak içeriği referans değerin gerisinde kalıyor |
| 8 hafta | 6 hafta | Referans değerin gerisinde kalınıyor ve uygulamada ek bir boşluk var |

Tek ölçüt, doğum izninin süresi, 14 haftalık referans değerle karşılaştırılıyor. Tabloda, iki tarafın karşılaştırmasının ne gösterdiği yer alıyor.
Referans değer ile kural arasındaki birinci uzaklık Gözetim Açığını (Consideration Deficit) gösterir. Kural ile alınan arasındaki ikinci uzaklık Sessiz Reddi (Silent Denial) gösterir. Tek bir çıkarma işlemi üçüncü satırı gizlerdi: kural ve uygulama örtüşür, yine de kadın referans değerden daha azını alır.
Tek bir çıkarma işlemi, kural eksi uygulama, en kötü durumu gizler.

Yasanın zayıf, uygulamanın da aynı ölçüde zayıf olduğu yerde fark sıfırdır ve sıfır “boşluk yok” diye okunurdu.
Bu yüzden Endeks iki uzaklık bildirir. Birincisi doğrudan kuralın kendisi üzerinde ölçülür. İkincisi kuraldan kadına uzanan yol üzerinde ölçülür.
Bir bulguyu bir bakanlığın veya işverenin düzeltebileceği bir şeye dönüştüren, halkanın adını koymaktır. Sağlanan ile alınan arasındaki fark, nedeni tek başına açıklamaz: bir vakayı bir halkaya atfetmek için ek bilgi gerekir. Birden çok halkanın etkilendiği veya nedeni saptamak için verinin yetersiz olduğu durumlara ilişkin kurallar metodolojinin parçası olacak.
sistem bu kadının koşulları karşıladığını görür.
hak ona resmen tanınır.
sistem hakkı ona ulaştırabilir.
kadın hakkını fiilen kullanır.

Kurumsal bir kuralın, henüz kimse onu kullanmaya çalışmadan önce referans değerin ne kadar gerisinde kaldığı. Kuralın kendisi bütün bir yaşamdan daha azı için tasarlanmıştır. Bu uzaklık yalnızca kural üzerinde, ölçüm kartındaki referans değere göre, hiçbir kadınla anket yapılmadan önce ölçülür.
Örnek: annelik korumasının referans değeri, ILO'nun 183 sayılı Sözleşmesi uyarınca en az 14 haftalık doğum iznidir. Daha az hafta sağlayan bir yasada, henüz tek bir kadın izin için başvurmadan Gözetim Açığı vardır.

Hak vardır, kadın bu hakkı almamıştır ve hiçbir zaman ret kararı verilmemiştir. Kuralın sağladığı ile alınan arasındaki işaretli uzaklık olarak ölçülür ve kaybın oluştuğu halkaya atfedilir: tanıma, hak, operasyonel kapasite veya yararlanma.
İşaret önemlidir. Pozitif: kadın, kuralın sağladığından daha azını almıştır. Negatif: uygulama yasanın önüne geçer, örneğin işveren yasanın gerektirdiğinden daha uzun izin verdiğinde. Bu olur ve görünür kalması gerekir.
Sosyal yardımlar üzerine araştırmalar, yararlanmama (non-take-up) kavramını kullanır: bir yardıma hakkı olan kişilerin ondan yoksun kalması durumu. Bunun nedenleri bilgide, prosedürlerde, kuruluşların işleyişinde ve kişinin koşullarında olabilir. WLCE Index metodolojisi, Sessiz Ret (Silent Denial) ölçütünün bu kavramla ilişkisini ve hangi alanlarda geçerli olduğunu ayrıca açıklayacak.

Var olmayan bir kural da kadının yaşamını belirler.
Mekanizmanın yokluğu, ilgili kaynaklar ve aynı hakkı veya olanağı güvence altına almanın başka yolları kontrol edildikten sonra kaydedilir. Ölçütün değeri, önceden yayımlanan bir kodlama kuralıyla belirlenecek. Verilerdeki boşluklar ve onaylanmış bir referans değerin bulunmaması ayrıca not edilir.
Metodoloji dört durumu birbirinden ayırır:
Belirlenen kodlama kuralına göre yapılan kontrolün sonucu.
Veri boşluğu.
Açık bir metodolojik soru; böyle bir eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement) not eklenerek boşluk olarak yayımlanır.
Uygulanamaz, açıklamasıyla birlikte.
Dört durumun tümüne ilişkin kodlama kuralları, ön formülle birlikte pilottan önce yayımlanacak. Gözetilmemiş Noktalar (Unconsidered Point) haritası hem mekanizmanın doğrulanmış yokluğunu hem de boşlukları gösterir.
Her gösterge bir sicile kaydedilir: Endeksin ölçtüğü her şeyin listesi. Her kayıtta sekiz zorunlu alanlı bir kart bulunur. Bir gösterge ancak tüm alanlar doldurulduğunda hesaplamaya girer:
Kural, kaynağı ve tarihi: neyi, kim tarafından, ne kadar süreyle, hangi koşullarda ve hangi belgede sağladığı.
Kararın içinden geçen kadınlara yöneltilen anket sorusu, tam ifadesi ve yanıt seçenekleriyle.
Sistemin o noktada kadın için neye karar verdiği: erişim, kaynak ayırma, tazmin, koruma veya tanıma.
Ölçütün bir kadını, bir kuruluşu, bir ürünü veya bir ülkeyi mi tanımladığı; her düzey ayrı tahmin edilir.
Hangi kadınları ilgilendirdiği: kimin durumunu incelediği, kuralın kime hak tanıdığı, kimin başvurduğu, kimin sonucu aldığı.
Kuralın karşılaştırıldığı değer ve bunu gerekçelendiren dış belge, örneğin ILO'nun 183 sayılı Sözleşmesi.
Eksik bir yanıtın hesaplamada nasıl sayıldığı. Kural, ön formülle birlikte yayımlanacak.
Yaşam döngüsü aşaması ve karar sistemi; böylece sonuçlar, bir kez kodlanan veriden aşamaya veya sisteme göre okunabilir.

Her ölçüt için hesaplamaya kimin dâhil edileceği ve neden dâhil edileceği önceden belirlenir.
Araştırma, kuralın kapsamını, başvuruya erişimi ve sonucun alınmasını ayrı ayrı inceler: bu, kadınların kuralın öngördüğü süreçten hangi aşamada düştüğünü gösterir. Doğum sonrası izin, doğum yapanlar arasında ölçülür. Bakım yıllarının emekliliğe sayılması, bir yakınına bakanlar arasında. Tarama, taramanın hedeflediği yaştaki kadınlar arasında. Kredi, engeller nedeniyle başvuramayanlar dâhil, krediye ihtiyaç duyan kadınlar arasında.
Grup daha geniş ya da daha dar alındığında rakam başka kadınları anlatır ve hata fark edilmeden kalır.

Yasa ülke düzeyinde vardır. İnsan kaynakları politikası kuruluş düzeyinde vardır. Yapay zekâ sistemi ürün düzeyinde vardır. Bir kadının yanıtı kişi düzeyinde vardır. Bu yüzden ülke düzeyindeki her eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement) önce kendi hata payıyla tahmin edilir ve ancak ondan sonra ayrı ölçütleri birleştiren genel puana girer.
Bireysel yanıtlar bir ülkenin, kuruluşun veya ürünün özellikleriyle ilişkilendirilebilir. Analiz, hangi bilginin hangi düzeye ait olduğunu ve hangi gözlemlerin birbiriyle ilişkili olduğunu dikkate alır: binlerce ankette tekrarlanan tek bir ülke değeri, ülke düzeyinde tek gözlem olarak kalır. Kadınların yanıtlarının ortalaması bir yasanın metnini değil kadınları anlatır ve ülke ortalaması tek bir kadın hakkında hiçbir şey söylemez.
Bu yüzden kural ile kadınlara olanlar arasındaki bağ, güvenli araştırma ortamında, kadın düzeyindeki takma adlandırılmış veriler üzerinde, düzeyleri ayrı tutan bir modelle incelenir.
Kurumsal taraf yayımlanmış kaynaklardan kodlanır: her kural, adı belirtilen bir belgeden kartın alanlarına aktarılır.
Dış veri tabanlarındaki veriler, ölçütün tanımı, incelenen grup ve gözlem dönemiyle uyuşup uyuşmadığı kontrol edildikten sonra kullanılır. Her kayıt için kaynağa atıf ve gereken dönüştürmelerin açıklaması saklanır. Bu veri tabanlarının kapsamadığı kuralları programın kendisi kodlar.
Yasanın ne dediğini 190 ekonomide kaydeder, destekleyici politikaları ve uygulamayı ayrıca değerlendirir: 2026 baskısında küresel ortalamalar yasal çerçeveler için 100 üzerinden 67, destekleyici politikalar için 47, uygulamaya ilişkin uzman değerlendirmeleri için 53'tür.
180'den fazla ülke için 60'tan fazla hukuki ve istatistiksel gösterge yayımlar. Her izin türü için ne kadar sürdüğünü, ne kadar ödendiğini, kimin ödediğini ve yasada hangi çalışanları kapsadığını kaydeder. Endeks, verilerini kontrol ettikten sonra kullanır.
Annelik korumasının referans değerini belirler: en az 14 haftalık izin (4. madde), nakdî yardımlar, bunların koşulları ve finansmanı (6. madde). Yukarıdaki doğum izni örneğindeki 14 haftalık referans değerin dayandığı dış belgedir.
Ücretsiz ve ücretli bakım için çerçeve çizer: ücretsiz bakım emeğini tanımak, azaltmak ve yeniden dağıtmak; ücretli bakım çalışanlarının emeğinin karşılığını vermek ve onları temsil etmek. Bir ülkenin politikasının bakımın gerçekte hangi yanına dokunduğunu belirleyen beş sözcük: ücretsiz bakım, ücretli bakım veya ikisi.
Yapay zekâ sistemlerini sınıflandırmanın dış dayanağı: işe alma ve işten çıkarma, kamu yardımlarına ve sağlık hizmetlerine erişim, kredi puanlama, hayat ve sağlık sigortasında risk değerlendirme ve fiyatlandırma, acil triyaj. Gereklilikleri 9, 10, 27 ve 72. maddeler belirler.
Yasal bir gereklilik değil, gönüllü bir çerçeve. Endeksin bir yapay zekâ sistemini tanımlarken kullandığı dört temel işlevi adlandırır: yönetişim, haritalama, ölçme ve yönetme. Bir sistemde bu prosedürlerin olup olmadığı, sistemin kadınlara gerçekte ne yaptığından ayrı puanlanır.
Endeksin ülkeler arasındaki kapsamını kendi metodolojisi belirler.
WLCE Index diğer endekslerle nasıl karşılaştırılır
Temel katman bir matristir: yanda yaşam döngüsü aşamaları, üstte karar sistemleri ve her kesişimde bir eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement) bulunan bir tablo.
Dokuz alt endeks, bu ortak ölçüm sisteminden hesaplanan tematik ölçütlerdir. Her biri bakım yükü gibi tek bir temanın eşleştirilmiş ölçümlerini tüm aşama ve sistemlerde bir araya getirir; böylece her alt endeks aynı ölçümlere kadar izlenebilir. Çalışma adları sözlükte yer alıyor; nihai adlar ve tanımlar pilot metodoloji notuyla birlikte yayımlanacak.
Her iki görünüm de, matris ve dokuz alt endeks, yayımlanacak; böylece okuyucu hem “Kadın, yaşamının neresinde hesabın dışına düşüyor?” hem de “Bu ülke bakım yükünde kaç puan alıyor?” diye sorabilecek. Her göstergede bir aşama etiketi ve bir sistem etiketi bulunur; bu yüzden iki görünüm de bir kez kodlanan aynı veriden gelir.
Pilottan önce bir ön formül ve doğrulama planı yayımlanacak; pilottan sonra hazırlanan 1. sürüm, ilk küresel anket dalgasından önce sabitlenir, böylece ilk sonuç ortaya çıkmadan eleştirilebilir. Bundan sonraki her değişiklik, gerekçeleri kamuya açıklanan yeni numaralı bir sürüm olur.
Hâlâ geliştiriliyor ve ön formülde, sayısal bir örnekle birlikte yer alacak: Gözetim Açığı (Consideration Deficit) ile Sessiz Ret (Silent Denial) değerlerinin 0-100 ölçeğine nasıl dönüştürüldüğü ve tek bir eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement) içinde nasıl birleştirildiği, Sessiz Ret ölçütünün negatif değerinin nasıl ele alındığı, eksik referans değerin ve veri boşluklarının nasıl ele alındığı ve tek bir ölçütün birden çok alt endekste çift sayılmasının nasıl önlendiği.
100 tam gözetim, 0 sistemik kör noktadır. Her ikisinin ardındaki değerler tüm dalgalar için önceden sabitlenir, böylece ölçeğin değişmesi bir puanı oynatamaz. Karşılaştırılabilirlik ayrıca ölçütlere, tanımlara, örnekleme ve prosedürlere dayanır: her değişiklik yeni bir sürümdür.
Her alt endeks aynı ağırlığı taşır: annelik korumasındaki bir başarısızlık, işgücü piyasasındaki kadar ağır basar. Uzman panelinden gelen ikinci bir ağırlık seti de yanında yayımlanarak etkisi gösterilecek. Ağırlıklar, önceden açıklanan bir değer tercihidir.
Bir alt endeksin içinde ölçütlerin ortalaması alınır. Alt endeksler arasında geometrik ortalama kullanılır, böylece bir alandaki yüksek puan başka bir alandaki düşük puanı ancak kısmen telafi eder. Sıfır olan bir alt endeks toplamı sıfıra indirir; sıfırların nasıl ele alınacağını ön formül belirler.
Kritik bir yaşam aşaması için metodoloji notunda belirlenen asgarinin altına düşen ülke, puanının yanında ayrı bir statü alır, böylece eksiklik bir ortalamanın içinde kaybolmaz. Başka herhangi bir alt endeksteki yüksek puan bu statüyü telafi edemez.
Birbirini tekrar eden soruları arar ve ilişkili soruları tek bir ölçekte toplar. Alt endeksler arasındaki ağırlıklar yukarıdaki eşit ağırlık kuralından gelir; faktör analizi onlara dokunmaz. Veriden türetilen ağırlıklar önemi değil korelasyonu ödüllendirirdi.
Her puan parçalarına ayrılabilir. Bir ülke puanı, geldiği tek tek göstergelere kadar izlenebilir ve Endeks, mevcut dış göstergelerle korelasyon ve regresyon yoluyla karşılaştırılarak kontrol edilir: nerede uyuştuğu ve nerede ayrıldığı.
Katılımcıların seçilme biçimini, örneklem büyüklüğünü ve uygulanan ağırlıkları hesaba katan bir aralık ve test edilen hesaplama varyantlarına göre bir sonuç aralığı.
Tek bir kesin konum yerine.
Ülkenin, karşılaştırmanın her grubuna (tier) girdiği test edilmiş hesaplama senaryolarının payı.
Yaşam döngüsü aşamasına göre: kadınların koşullarının hesabın dışına düştüğü yerler.
Her bulgu için zincirdeki halka: tanıma, hak, operasyonel kapasite veya yararlanma.

Güvenilir bir tahmin için kararın içinden geçen kadın sayısının çok az olduğu yerde sonuç, “güvenilir bir tahmin için yetersiz veri” notuyla yayımlanacak.
Bir ülke dört koşulla karşılaştırmaya girer: olasılıklı örneklem (o ülkenin kadınlarından, açık anketten ayrı olarak rastgele seçilen ayrı bir örneklem), verinin yeterliliği, kalitesi ve karşılaştırılabilirliği.
Açık anket genişlik, alt gruplar ve nadir durumlar sağlar; olasılıklı örneklem ülke tahminini verir. Kontrolden geçemeyen bir ülke, profil ve Gözetilmemiş Noktalar (Unconsidered Point) haritası alacak; karşılaştırmadaki yeri ise koşullar karşılanana kadar bekler.
Endeks tam olarak neyi ölçtüğünü söyler ve her rakam, dayandığı malzemeye ilişkin bir notla birlikte verilir.

Tek bir anket dalgası, anket anındaki durumu gösterir: kuralın ne sağladığını ve kuralın ilgilendirdiği kadınların ne aldığını. Tekrarlanan anketler, zaman içindeki değişimi incelemeyi mümkün kılacak. Belirli bir kararın nedensel etkisinin tahmin edilip edilemeyeceği, araştırma tasarımına ve analizin varsayımlarına bağlı olacak.
Bir yapay zekâ sisteminin evrakı ile davranışı ayrı puanlanır: sistemde gerekli prosedürlerin olup olmadığı bir puandır, kadınlara gerçekte ne yaptığı başka bir puan. Düzenleyicinin gerekliliklerini karşılamak birinci puana yazılır, ikinci puan ise ikisinin uyuşup uyuşmadığını gösterir.
1. Yıl pilotu aracın kendisini test eder; soruların iddia ettikleri şeyi ölçüp ölçmediği, ülkeler ve diller arasında aynı şekilde işleyip işlemediği ve ülkelerin konumlarının ne kadar kararlı olduğu da buna dâhildir.
Endeks her ülke için bir tablodaki tek kesin sıra yerine, belirsizlik aralıklarıyla bir puan, olası konumlar aralığı ve bir ülke grubuna girme olasılığını yayımlayacak: rakamı dürüst tutan budur. Ağırlıklar, metodoloji notunda önceden açıklanan bir değer tercihidir; orada ve Endeksle birlikte yayımlanacak dış istatistik denetçisinin raporu aracılığıyla itiraz edilebilir.
Eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement): iki kez ölçülen tek bir kurumsal karar; kuralın yazıldığı hâliyle ve kararın içinden geçen kadının deneyimlediği hâliyle. Kuralın referans değerin altında kaldığı, kadına ulaşmadığı veya bulunmadığı yerde eşleştirilmiş ölçüm, Endeksin gözlem birimi olan bir Gözetilmemiş Noktayı (Unconsidered Point) kaydeder: kadının yaşam döngüsünde, sistemin kuralı tasarlarken onu görmediği nokta.
Yanıt yakında burada yayımlanacak.
Yanıt yakında burada yayımlanacak.
Yanıt yakında burada yayımlanacak.
Yanıt yakında burada yayımlanacak.
Yanıt yakında burada yayımlanacak.
Yanıt yakında burada yayımlanacak.
Telegram dilinizi seçin