WLCE Index nasıl ölçüyor

Kurallar kadınların yaşamını nasıl hesaba katıyor ve kadınlar gerçekte ne alıyor

Araştırmacılar için Sözlük

Eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement):
tek karar, iki ölçüm

Bir kural kadına izin, emeklilik, doktor randevusu veya kredi sağlar. Endeks bunu bir referans değerle ve kadının fiilen aldığıyla karşılaştırır.

Womafreesm'in geliştirmekte olduğu Women's Life-Cycle Economy Index (WLCE Index), kuralların içeriğini ve kadınların yaşamı boyunca uygulanma sonuçlarını değerlendirecek. Araştırmacılar her karar için kuralı dış bir referans değerle, ardından kuralın sağladığını kadınların deneyimiyle karşılaştıracak. Mekanizmanın bulunmaması ve veri eksiklikleri ayrıca not edilir.

Tek bir karara ilişkin bu iki karşılaştırma, Endeksin birimi olan eşleştirilmiş ölçümü oluşturur. Gözetilmemiş Nokta (Unconsidered Point), kadının yaşam döngüsünde, sistemin kuralı tasarlarken onu görmediği noktadır. Üç durumda ortaya çıkar ve bunlar aynı anda görülebilir: kural referans değerin gerisinde kalır, kural vardır ama kadın sağladığını almamıştır ya da hiç kural yoktur. Endeks bunu iki uzaklık olarak gösterir: referans değerden kurala uzanan Gözetim Açığı (Consideration Deficit) ve kuraldan kadının aldığına uzanan Sessiz Ret (Silent Denial).

Bir ülkede ücretli doğum iznini ele alalım. Yasa çiftin bir tarafıdır ve buradaki referans değer, ILO'nun 183 sayılı Sözleşmesi uyarınca en az 14 haftadır. O ülkede doğum yapan kadınların fiilen aldıkları ise diğer taraftır. Ülkede böyle bir kural yoksa bu yokluk, kaynaklarla ve aynı hakkı güvence altına almanın başka yollarıyla karşılaştırılarak kontrol edilir ve değer, pilottan önce yayımlanacak bir kodlama kuralına göre kaydedilir.

Kurumsal taraf, kuralın neyi, kim tarafından, ne kadar süreyle, hangi koşullarda ve hangi belgede sağladığını kaynağı ve tarihiyle birlikte kaydeder. Kuralın bulunmaması da aynı ayrıntıyla kaydedilir: neyin arandığı, hangi kaynaklarda ve hangi tarih itibarıyla arandığı; böylece sıfır, kontrol edilebilir bir olgu olur.

Deneyim tarafı, kararın içinden geçen kadına ne olduğunu kaydeder: hakkını bilip bilmediğini, kullanabilip kullanamadığını ve bunun ona neye mal olduğunu. Kuralın bulunmadığı yerde bu taraf, kural olmadan kadına ne olduğunu ve bu boşluğu neyle kapattığını kaydeder.

Anket tek başına kadınların ne bildirdiğini gösterir. Yasa tek başına metinde ne yazdığını gösterir. Kurumsal gözetim, iki tarafın karşılaştırılmasıdır ve Endeksin ölçtüğü de budur. Karşılaştırma, kuralın referans değerle uyuştuğunu ve uygulandığını da gösterebilir. Referans değerin gerisinde kalma ile uygulamadaki boşluk aynı kararda görülebilir ve ikisi ayrı ayrı kaydedilir.

Her eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement) üç koordinatla tanımlanır.

Yaşam döngüsü aşaması

Kararın kadının yaşamında ne zaman gündeme geldiği: gebelik ve doğum, doğum sonrası toparlanma, çocuklara ve yaşlı akrabalara bakım, kariyere ara verme, işe dönüş, menopoz, ileri yaş ve yurt dışına göç.

Karar sistemi

Kuralın işlediği alan: işgücü piyasası, sağlık hizmetleri, sosyal koruma ve emeklilik, hukuk, finans ve sigorta, yapay zekâ ve dijital sistemler, piyasa. Bu koordinat, düzeltme için kime başvurulacağını söyler.

Karar İşlevi

Sistemin burada kadın için yaptığı eylem: erişim sağlar, kaynak ayırır, tazmin eder, korur veya tanır. Bir yardım onaylanabilir (erişim) ama buna bağlı ödeme sıfır olabilir (tazmin).

Varsayımsal bir örnek:
izin ve 14 haftalık referans değer

Kuralın sağladığıUygulamada alınanKarşılaştırmanın gösterdiği
14 hafta14 haftaBu ölçüte göre kural referans değerle uyuşuyor ve uygulanıyor
14 hafta8 haftaKuralın uygulanmasında boşluk oluşuyor
8 hafta8 haftaKural uygulanıyor, ancak içeriği referans değerin gerisinde kalıyor
8 hafta6 haftaReferans değerin gerisinde kalınıyor ve uygulamada ek bir boşluk var

Tek ölçüt, doğum izninin süresi, 14 haftalık referans değerle karşılaştırılıyor. Tabloda, iki tarafın karşılaştırmasının ne gösterdiği yer alıyor.

Referans değer ile kural arasındaki birinci uzaklık Gözetim Açığını (Consideration Deficit) gösterir. Kural ile alınan arasındaki ikinci uzaklık Sessiz Reddi (Silent Denial) gösterir. Tek bir çıkarma işlemi üçüncü satırı gizlerdi: kural ve uygulama örtüşür, yine de kadın referans değerden daha azını alır.

Endeks neden iki uzaklık bildiriyor

Tek bir çıkarma işlemi, kural eksi uygulama, en kötü durumu gizler.

Yasanın zayıf, uygulamanın da aynı ölçüde zayıf olduğu yerde fark sıfırdır ve sıfır “boşluk yok” diye okunurdu.

Bu yüzden Endeks iki uzaklık bildirir. Birincisi doğrudan kuralın kendisi üzerinde ölçülür. İkincisi kuraldan kadına uzanan yol üzerinde ölçülür.

Hak ile sonuç arasında dört halkalı bir zincir vardır ve kayıp bu halkalardan birine atfedilir.

Bir bulguyu bir bakanlığın veya işverenin düzeltebileceği bir şeye dönüştüren, halkanın adını koymaktır. Sağlanan ile alınan arasındaki fark, nedeni tek başına açıklamaz: bir vakayı bir halkaya atfetmek için ek bilgi gerekir. Birden çok halkanın etkilendiği veya nedeni saptamak için verinin yetersiz olduğu durumlara ilişkin kurallar metodolojinin parçası olacak.

Tanıma

sistem bu kadının koşulları karşıladığını görür.

Hak

hak ona resmen tanınır.

Operasyonel kapasite

sistem hakkı ona ulaştırabilir.

Yararlanma

kadın hakkını fiilen kullanır.

Gözetim Açığı (Consideration Deficit)

Kurumsal bir kuralın, henüz kimse onu kullanmaya çalışmadan önce referans değerin ne kadar gerisinde kaldığı. Kuralın kendisi bütün bir yaşamdan daha azı için tasarlanmıştır. Bu uzaklık yalnızca kural üzerinde, ölçüm kartındaki referans değere göre, hiçbir kadınla anket yapılmadan önce ölçülür.

Örnek: annelik korumasının referans değeri, ILO'nun 183 sayılı Sözleşmesi uyarınca en az 14 haftalık doğum iznidir. Daha az hafta sağlayan bir yasada, henüz tek bir kadın izin için başvurmadan Gözetim Açığı vardır.

Sessiz Ret (Silent Denial)

Hak vardır, kadın bu hakkı almamıştır ve hiçbir zaman ret kararı verilmemiştir. Kuralın sağladığı ile alınan arasındaki işaretli uzaklık olarak ölçülür ve kaybın oluştuğu halkaya atfedilir: tanıma, hak, operasyonel kapasite veya yararlanma.

İşaret önemlidir. Pozitif: kadın, kuralın sağladığından daha azını almıştır. Negatif: uygulama yasanın önüne geçer, örneğin işveren yasanın gerektirdiğinden daha uzun izin verdiğinde. Bu olur ve görünür kalması gerekir.

Sosyal yardımlar üzerine araştırmalar, yararlanmama (non-take-up) kavramını kullanır: bir yardıma hakkı olan kişilerin ondan yoksun kalması durumu. Bunun nedenleri bilgide, prosedürlerde, kuruluşların işleyişinde ve kişinin koşullarında olabilir. WLCE Index metodolojisi, Sessiz Ret (Silent Denial) ölçütünün bu kavramla ilişkisini ve hangi alanlarda geçerli olduğunu ayrıca açıklayacak.

Sıfır iki farklı anlama gelebilir: işleyen bir kural ya da birlikte başarısız olan bir kural ve uygulama.

Eksik kural, veri boşluğu ve eksik referans değer

Var olmayan bir kural da kadının yaşamını belirler.

Mekanizmanın yokluğu, ilgili kaynaklar ve aynı hakkı veya olanağı güvence altına almanın başka yolları kontrol edildikten sonra kaydedilir. Ölçütün değeri, önceden yayımlanan bir kodlama kuralıyla belirlenecek. Verilerdeki boşluklar ve onaylanmış bir referans değerin bulunmaması ayrıca not edilir.

Metodoloji dört durumu birbirinden ayırır:

Metodolojinin öngördüğü mekanizmanın yokluğu doğrulanmıştır

Belirlenen kodlama kuralına göre yapılan kontrolün sonucu.

Mekanizmaya ilişkin bilgi ancak kısmen bulunabilmiş veya doğrulanabilmiştir

Veri boşluğu.

Ölçütün WLCE Index metodolojisinde onaylanmış bir referans değeri yoktur

Açık bir metodolojik soru; böyle bir eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement) not eklenerek boşluk olarak yayımlanır.

Ölçüt, ilgili kararın kapsamı dışındadır

Uygulanamaz, açıklamasıyla birlikte.

Dört durumun tümüne ilişkin kodlama kuralları, ön formülle birlikte pilottan önce yayımlanacak. Gözetilmemiş Noktalar (Unconsidered Point) haritası hem mekanizmanın doğrulanmış yokluğunu hem de boşlukları gösterir.

Her ölçüt için hesaplamaya kimin dâhil edileceği ve neden dâhil edileceği önceden belirlenir.

Araştırma, kuralın kapsamını, başvuruya erişimi ve sonucun alınmasını ayrı ayrı inceler: bu, kadınların kuralın öngördüğü süreçten hangi aşamada düştüğünü gösterir. Doğum sonrası izin, doğum yapanlar arasında ölçülür. Bakım yıllarının emekliliğe sayılması, bir yakınına bakanlar arasında. Tarama, taramanın hedeflediği yaştaki kadınlar arasında. Kredi, engeller nedeniyle başvuramayanlar dâhil, krediye ihtiyaç duyan kadınlar arasında.

Grup daha geniş ya da daha dar alındığında rakam başka kadınları anlatır ve hata fark edilmeden kalır.

Dört düzey,
her biri ayrı tahmin edilir

Yasa ülke düzeyinde vardır. İnsan kaynakları politikası kuruluş düzeyinde vardır. Yapay zekâ sistemi ürün düzeyinde vardır. Bir kadının yanıtı kişi düzeyinde vardır. Bu yüzden ülke düzeyindeki her eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement) önce kendi hata payıyla tahmin edilir ve ancak ondan sonra ayrı ölçütleri birleştiren genel puana girer.

Bireysel yanıtlar bir ülkenin, kuruluşun veya ürünün özellikleriyle ilişkilendirilebilir. Analiz, hangi bilginin hangi düzeye ait olduğunu ve hangi gözlemlerin birbiriyle ilişkili olduğunu dikkate alır: binlerce ankette tekrarlanan tek bir ülke değeri, ülke düzeyinde tek gözlem olarak kalır. Kadınların yanıtlarının ortalaması bir yasanın metnini değil kadınları anlatır ve ülke ortalaması tek bir kadın hakkında hiçbir şey söylemez.

Bu yüzden kural ile kadınlara olanlar arasındaki bağ, güvenli araştırma ortamında, kadın düzeyindeki takma adlandırılmış veriler üzerinde, düzeyleri ayrı tutan bir modelle incelenir.

Kurumsal taraf nereden gelir

Kurumsal taraf yayımlanmış kaynaklardan kodlanır: her kural, adı belirtilen bir belgeden kartın alanlarına aktarılır.

Dış veri tabanlarındaki veriler, ölçütün tanımı, incelenen grup ve gözlem dönemiyle uyuşup uyuşmadığı kontrol edildikten sonra kullanılır. Her kayıt için kaynağa atıf ve gereken dönüştürmelerin açıklaması saklanır. Bu veri tabanlarının kapsamadığı kuralları programın kendisi kodlar.

Bu yüzden Endeksin yapay zekâ sistemlerine ilişkin kendi denetimi ile yasa ve kural haritası doğrudan hesaplamanın bir parçasıdır: her çiftin kurumsal tarafını bunlar sağlar.

Endeksin ülkeler arasındaki kapsamını kendi metodolojisi belirler.

WLCE Index diğer endekslerle nasıl karşılaştırılır

Dokuz alt endeks tek bir matristen çıkar

Temel katman bir matristir: yanda yaşam döngüsü aşamaları, üstte karar sistemleri ve her kesişimde bir eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement) bulunan bir tablo.

Dokuz alt endeks, bu ortak ölçüm sisteminden hesaplanan tematik ölçütlerdir. Her biri bakım yükü gibi tek bir temanın eşleştirilmiş ölçümlerini tüm aşama ve sistemlerde bir araya getirir; böylece her alt endeks aynı ölçümlere kadar izlenebilir. Çalışma adları sözlükte yer alıyor; nihai adlar ve tanımlar pilot metodoloji notuyla birlikte yayımlanacak.

Her iki görünüm de, matris ve dokuz alt endeks, yayımlanacak; böylece okuyucu hem “Kadın, yaşamının neresinde hesabın dışına düşüyor?” hem de “Bu ülke bakım yükünde kaç puan alıyor?” diye sorabilecek. Her göstergede bir aşama etiketi ve bir sistem etiketi bulunur; bu yüzden iki görünüm de bir kez kodlanan aynı veriden gelir.

Küresel dalgadan önce formülde sabitlenen beş karar

Pilottan önce bir ön formül ve doğrulama planı yayımlanacak; pilottan sonra hazırlanan 1. sürüm, ilk küresel anket dalgasından önce sabitlenir, böylece ilk sonuç ortaya çıkmadan eleştirilebilir. Bundan sonraki her değişiklik, gerekçeleri kamuya açıklanan yeni numaralı bir sürüm olur.

Hâlâ geliştiriliyor ve ön formülde, sayısal bir örnekle birlikte yer alacak: Gözetim Açığı (Consideration Deficit) ile Sessiz Ret (Silent Denial) değerlerinin 0-100 ölçeğine nasıl dönüştürüldüğü ve tek bir eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement) içinde nasıl birleştirildiği, Sessiz Ret ölçütünün negatif değerinin nasıl ele alındığı, eksik referans değerin ve veri boşluklarının nasıl ele alındığı ve tek bir ölçütün birden çok alt endekste çift sayılmasının nasıl önlendiği.

Parçalarına ayrılabilen bir puan, savunulabilen bir puandır.

Her puan parçalarına ayrılabilir. Bir ülke puanı, geldiği tek tek göstergelere kadar izlenebilir ve Endeks, mevcut dış göstergelerle korelasyon ve regresyon yoluyla karşılaştırılarak kontrol edilir: nerede uyuştuğu ve nerede ayrıldığı.

Her ülke için neler yayımlanacak

  1. İki belirsizlik aralığıyla puan

    Katılımcıların seçilme biçimini, örneklem büyüklüğünü ve uygulanan ağırlıkları hesaba katan bir aralık ve test edilen hesaplama varyantlarına göre bir sonuç aralığı.

  2. Olası konumlar aralığı

    Tek bir kesin konum yerine.

  3. Bir ülke grubuna girme olasılığı

    Ülkenin, karşılaştırmanın her grubuna (tier) girdiği test edilmiş hesaplama senaryolarının payı.

  4. Gözetilmemiş Noktalar (Unconsidered Point) haritası

    Yaşam döngüsü aşamasına göre: kadınların koşullarının hesabın dışına düştüğü yerler.

  5. Kaybın oluştuğu halka

    Her bulgu için zincirdeki halka: tanıma, hak, operasyonel kapasite veya yararlanma.

Güvenilir bir tahmin için kararın içinden geçen kadın sayısının çok az olduğu yerde sonuç, “güvenilir bir tahmin için yetersiz veri” notuyla yayımlanacak.

Bir ülke dört koşulla karşılaştırmaya girer: olasılıklı örneklem (o ülkenin kadınlarından, açık anketten ayrı olarak rastgele seçilen ayrı bir örneklem), verinin yeterliliği, kalitesi ve karşılaştırılabilirliği.

Açık anket genişlik, alt gruplar ve nadir durumlar sağlar; olasılıklı örneklem ülke tahminini verir. Kontrolden geçemeyen bir ülke, profil ve Gözetilmemiş Noktalar (Unconsidered Point) haritası alacak; karşılaştırmadaki yeri ise koşullar karşılanana kadar bekler.

Her rakam gerçekte ne söylüyor

Endeks tam olarak neyi ölçtüğünü söyler ve her rakam, dayandığı malzemeye ilişkin bir notla birlikte verilir.

Tek bir anket dalgası, anket anındaki durumu gösterir: kuralın ne sağladığını ve kuralın ilgilendirdiği kadınların ne aldığını. Tekrarlanan anketler, zaman içindeki değişimi incelemeyi mümkün kılacak. Belirli bir kararın nedensel etkisinin tahmin edilip edilemeyeceği, araştırma tasarımına ve analizin varsayımlarına bağlı olacak.

Bir yapay zekâ sisteminin evrakı ile davranışı ayrı puanlanır: sistemde gerekli prosedürlerin olup olmadığı bir puandır, kadınlara gerçekte ne yaptığı başka bir puan. Düzenleyicinin gerekliliklerini karşılamak birinci puana yazılır, ikinci puan ise ikisinin uyuşup uyuşmadığını gösterir.

1. Yıl pilotu aracın kendisini test eder; soruların iddia ettikleri şeyi ölçüp ölçmediği, ülkeler ve diller arasında aynı şekilde işleyip işlemediği ve ülkelerin konumlarının ne kadar kararlı olduğu da buna dâhildir.

Endeks her ülke için bir tablodaki tek kesin sıra yerine, belirsizlik aralıklarıyla bir puan, olası konumlar aralığı ve bir ülke grubuna girme olasılığını yayımlayacak: rakamı dürüst tutan budur. Ağırlıklar, metodoloji notunda önceden açıklanan bir değer tercihidir; orada ve Endeksle birlikte yayımlanacak dış istatistik denetçisinin raporu aracılığıyla itiraz edilebilir.

Sıkça sorulan sorular

1. WLCE Index'te ölçü birimi nedir?

Eşleştirilmiş ölçüm (paired measurement): iki kez ölçülen tek bir kurumsal karar; kuralın yazıldığı hâliyle ve kararın içinden geçen kadının deneyimlediği hâliyle. Kuralın referans değerin altında kaldığı, kadına ulaşmadığı veya bulunmadığı yerde eşleştirilmiş ölçüm, Endeksin gözlem birimi olan bir Gözetilmemiş Noktayı (Unconsidered Point) kaydeder: kadının yaşam döngüsünde, sistemin kuralı tasarlarken onu görmediği nokta.

2. WLCE Index'te Karar İşlevi nedir?

Yanıt yakında burada yayımlanacak.

3. WLCE Index neden tek bir boşluk yerine iki uzaklık bildiriyor?

Yanıt yakında burada yayımlanacak.

4. WLCE Index'te Sessiz Ret (Silent Denial) nedir?

Yanıt yakında burada yayımlanacak.

5. WLCE Index kurumsal verilerini nereden alıyor?

Yanıt yakında burada yayımlanacak.

6. Ülke puanları bireysel yanıtlardan nasıl ayrı tutuluyor?

Yanıt yakında burada yayımlanacak.

7. WLCE Index formülü ne zaman sabitlenecek?

Yanıt yakında burada yayımlanacak.